भारतात मानवी हक्कांचे जतन, रक्षण आणि संवर्धन करण्यासाठी १२ ऑक्टोबर १९९३ रोजी राष्ट्रीय मानवाधिकार आयोगाची (National Human Rights Commission - NHRC) स्थापना करण्यात आली. 'मानवाधिकार संरक्षण कायदा, १९९३' अंतर्गत या स्वायत्त वैधानिक संस्थेची निर्मिती करण्यात आली असून, संविधानाने नागरिकांना दिलेल्या जगण्याचे स्वातंत्र्य, समता आणि सन्मानाचे रक्षण करणे हा या आयोगाचा मूळ उद्देश आहे.

◼️आयोगाची रचना आणि स्वरूप
राष्ट्रीय मानवाधिकार आयोगामध्ये एक अध्यक्ष आणि काही सदस्य असतात. आयोगाचे अध्यक्ष हे भारताचे निवृत्त सरन्यायाधीश किंवा सर्वोच्च न्यायालयाचे माजी न्यायमूर्ती असणे बंधनकारक आहे. याशिवाय मानवाधिकारांच्या क्षेत्रातील तज्ज्ञ व्यक्तींचाही यामध्ये समावेश केला जातो, ज्यामुळे संस्थेचे कामकाज अधिक पारदर्शक आणि कायदेशीर दृष्टिकोनातून सक्षम बनते.

◼️प्रमुख कार्ये आणि जबाबदाऱ्या
आयोगाचे मुख्य कार्य मानवाधिकार उल्लंघनाच्या घटनांची स्वतःहून (सुमोटो) किंवा पीडित व्यक्तीने दाखल केलेल्या अर्जावरून चौकशी करणे हे आहे.

 * तपासणी व शिफारस: पोलिस कोठडीतील अत्याचार, मानवी हक्कांचे उल्लंघन, महिला व बालकांवरील अन्याय आणि सामाजिक सुरक्षेचे प्रश्न यांवर आयोग कडक नजर ठेवतो. दोषी अधिकाऱ्यांवर कारवाई करण्याची किंवा पीडितांना भरपाई देण्याची शिफारस आयोग शासनाला करू शकतो.
 * कारागृह भेट: कैद्यांच्या मानवी हक्कांचे जतन होत आहे की नाही हे तपासण्यासाठी आयोग नियमितपणे देशातील कारागृहांची आणि सुधारगृहांची पाहणी करतो.
 * जागृती निर्माण करणे: समाजात मानवाधिकारांबद्दल जनजागृती पसरवणे, विविध संशोधन कार्यांना प्रोत्साहन देणे आणि मानवाधिकार संरक्षणासाठी कायदेशीर सुधारणा सुचवणे हीदेखील आयोगाची महत्त्वाची कर्तव्ये आहेत.
लोकशाहीत आयोगाचे महत्त्व

भारतासारख्या विशाल लोकशाही देशात नागरिकांचे मूलभूत अधिकार सुरक्षित ठेवण्यात राष्ट्रीय मानवाधिकार आयोगाने अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. शासनाचे नियंत्रण नसलेली ही स्वायत्त संस्था सर्वसामान्यांना अन्यायाविरुद्ध वाचा फोडण्यासाठी आणि न्याय मिळवून देण्यासाठी एक भक्कम आधार ठरली आहे. मानवी मूल्यांचे रक्षण करत एक न्याय्य समाज निर्माण करण्याच्या दिशेने ही संस्था मार्गदर्शक ठरते.

🌼🏵️🌼🏵️🌼🏵️🌼🏵️🌼🏵️🌼🏵️🌼

◼️१२ ऑक्टोबर – दिनविशेष (12 October Dinvishesh)
इतिहासामध्ये १२ ऑक्टोबर या दिवशी घडलेल्या महत्त्वाच्या ऐतिहासिक घटना, राष्ट्रीय-आंतरराष्ट्रीय दिन, तसेच प्रसिद्ध व्यक्तींचे जन्म आणि निधन यांची माहिती खालीलप्रमाणे :
◼️महत्त्वाच्या घटना (Historical Events)
 * १४९२: ख्रिस्तोफर कोलंबस हा अमेरिकेच्या किनाऱ्यावर (बहामास बेटांवर) पोहोचला.
 * १८२३: स्कॉटलंडच्या चार्ल्स मॅकिंटॉशने जगातील पहिला रेनकोट विक्रीसाठी उपलब्ध केला.
 * १८४७: जर्मन वैज्ञानिक वर्नर वॉन सीमेन्स यांनी 'सीमेन्स' (Siemens AG) या जागतिक प्रसिद्ध अभियांत्रिकी कंपनीची स्थापना केली.
 * १८७१: ब्रिटीश सरकारने 'क्रिमिनल ट्राइब्स ॲक्ट' (Criminal Tribes Act) लागू करून अनेक जाती व जमातींना गुन्हेगारी जमाती ठरवले.
 * १९६८: इक्वेटोरियल गिनी हा देश स्पेनपासून पूर्णपणे स्वतंत्र झाला.
 * १९९३: भारतात 'राष्ट्रीय मानवाधिकार आयोगाची' (National Human Rights Commission) स्थापना करण्यात आली.
 * १९९८: बुद्धिबळ स्पर्धेत कोल्हापूरच्या पल्लवी शाह हिने सामना जिंकून 'आंतरराष्ट्रीय महिला मास्टर' (International Woman Master) हा किताब पटकावला.
 * २०१९: एल्युड किपचोगे (Eliud Kipchoge) याने व्हिएन्ना येथे १ तास ५९ मिनिटे ४० सेकंदात मॅरेथॉन पूर्ण करून, दोन तासांपेक्षा कमी वेळेत मॅरेथॉन पूर्ण करणारा जगातील पहिला व्यक्ती ठरण्याचा मान मिळवला.

◼️जन्म (Births)
 * १९११: विजय मर्चंट – भारताचे प्रसिद्ध प्रथम श्रेणी क्रिकेटपटू, उत्कृष्ट समालोचक आणि समाजसेवक.
 * १९२१: जयंत श्रीधर टिळक – संयुक्त महाराष्ट्राच्या चळवळीतील एक प्रमुख नेते.
 * १९२२: शांता शेळके – मराठीतील प्रसिद्ध कवयित्री, लेखिका आणि गीतकार. (त्यांची 'ज्येष्ठांनो सांगा अम्हाला', 'वडिलांची ताकीद' यांसारखी गीते आणि साहित्य अतिशय लोकप्रिय आहे.)
 * १९३५: शिवराज पाटील – भारताचे माजी गृहमंत्री आणि ज्येष्ठ राजकारणी.
 * १९४६: अशोक मांकड – भारताचे माजी कसोटीपटू आणि क्रिकेटपटू.
 * १९८५: शक्ती मोहन – प्रसिद्ध भारतीय नृत्यांगना (डान्सर) आणि अभिनेत्री.

◼️मृत्यू (Deaths)
 * १९६७: डॉ. राममनोहर लोहिया – भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील सेनानी, समाजवादी नेते आणि प्रखर व्यासंगी राजकारणी.
 * १९९६: रेने लॅकॉस्ते (René Lacoste) – प्रसिद्ध फ्रेंच लॉन टेनिस खेळाडू आणि 'लाकोस्ते' (पोलो टी-शर्ट ब्रँड) चे जनक.
 * २०११: डेनिस रिची (Dennis Ritchie) – कॉम्प्युटर प्रोग्रामिंगमधील अत्यंत महत्त्वाची 'C' भाषा आणि Unix ऑपरेटिंग सिस्टमचे निर्माते.

◼️दिनविशेष / जागतिक दिन
 * जागतिक स्थलांतरित पक्षी दिन (World Migratory Bird Day - काही वर्षांनुसार ऑक्टोबरच्या दुसऱ्या शनिवार/दिवशी पाळला जातो)
 * विश्व गठिया रोग दिन (World Arthritis Day)
 * इक्वेटोरियल गिनी स्वातंत्र्य दिन (National Day)