२३ फेब्रुवारी १६७० रोजी रायगडावर छत्रपती शिवाजी महाराज आणि महाराणी सोयराबाई यांच्या पोटी एका तेजस्वी रत्नाचा जन्म झाला, ते म्हणजे छत्रपती राजाराम महाराज. शिवरायांच्या निधनानंतर आणि धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराजांच्या बलिदानानंतर, मराठा साम्राज्याच्या अस्तित्वावर जेव्हा प्रश्नचिन्ह उभे राहिले होते, तेव्हा राजाराम महाराजांनी स्वराज्याची धुरा अत्यंत संयमाने आणि धैर्याने सांभाळली.

छत्रपती संभाजी महाराजांच्या हत्येनंतर औरंगजेब संपूर्ण दक्षिण भारत जिंकण्याचे स्वप्न पाहत होता. रायगडाला मोगलांचा वेढा पडला होता. अशा अत्यंत कठीण प्रसंगी, जिद्दीने आणि रणनीतीने राजाराम महाराजांनी रायगड सोडला आणि ते दक्षिणेतील जिंजीच्या किल्ल्यावर गेले. सुमारे आठ वर्षे त्यांनी जिंजीवरून स्वराज्याचा कारभार चालवला आणि औरंगजेबाच्या अवाढव्य सैन्याला झुंजवत ठेवले.

राजाराम महाराजांचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी लोकांच्या मनातील स्वराज्याची ज्योत विझू दिली नाही. त्यांनी रामचंद्र पंत अमात्य, संताजी घोरपडे आणि धनाजी जाधव यांसारख्या कर्तबगार सरदारांना एकत्र बांधून ठेवले. त्यांनी 'गनिमी कावा' या युद्धनीतीचा प्रभावी वापर करत मोगलांना सळो की पळो करून सोडले. जरी ते स्वतः रणांगणावर प्रत्यक्ष तलवार गाजवत नसले, तरी त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली मराठा सैन्याने मोगलांच्या विशाल साम्राज्याला खिळखिळे केले.

राजाराम महाराजांनी कधीही वैयक्तिक सुखाचा विचार केला नाही. "जोपर्यंत स्वराज्य पूर्णपणे सुरक्षित होत नाही, तोपर्यंत मी राजवस्त्रे परिधान करणार नाही," असा त्यांचा निश्चय होता. अत्यंत साधेपणाने राहून त्यांनी मावळ्यांमध्ये आत्मविश्वास निर्माण केला.

२ मार्च १७०० रोजी वयाच्या अवघ्या ३० व्या वर्षी सिंहगडावर त्यांचे निधन झाले. त्यांचा कार्यकाळ अल्प असला तरी, त्यांनी स्वराज्याला ज्या संकटातून बाहेर काढले, ते अतुलनीय आहे. राजाराम महाराज नसते, तर कदाचित इतिहासाचे चित्र वेगळे असते. आज त्यांच्या जयंतीनिमित्त या संयमी आणि धोरणी राजाला मानाचा मुजरा!

🔲 🔲 🔲 🔲 🔲 🔲 🔲

 🟠 23 फेब्रुवारी दिनविशेष

२३ फेब्रुवारी हा दिवस भारतीय इतिहासात विशेषतः महाराष्ट्रासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे. आजच्या दिवसाचे प्रमुख 'दिनविशेष' खालीलप्रमाणे आहेत:

🟠 ठळक घटना

 * १६७०: राजाराम महाराज यांचा जन्म – छत्रपती शिवाजी महाराज आणि सोयराबाई यांचे पुत्र, स्वराज्याचे तिसरे छत्रपती राजाराम महाराज यांचा जन्म रायगडावर झाला. मुघलांविरुद्धच्या दीर्घ लढ्यात त्यांनी स्वराज्याचे ध्येय धैर्याने पुढे नेले.
 * १८७६: संत गाडगे बाबा यांचा जन्म – थोर समाजसुधारक, कीर्तनकार आणि स्वच्छतेचे अग्रदूत डेबुजी झिंगराजी जाणोरकर ऊर्फ संत गाडगे बाबा यांचा जन्म अमरावती जिल्ह्यातील शेणगाव येथे झाला. "गोपाला गोपाला देवकीनंदन गोपाला" हा त्यांचा मंत्र आजही स्मरणात आहे.
 * १९४७: 'आयएसओ' (ISO) ची स्थापना – आंतरराष्ट्रीय मानकीकरण संघटनेची (International Organization for Standardization) स्थापना झाली, जी जगभरातील औद्योगिक आणि व्यावसायिक मानके ठरवते.
 * १९५४: पहिल्या रंगीत टेलिव्हिजनचे प्रसारण – जगात पहिल्यांदाच व्यावसायिक स्तरावर रंगीत टीव्ही संचाचे मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन आणि विक्री सुरू झाली.
🟠 जन्म (जयंती)

 * १८८१: सरदार अजित सिंग – थोर क्रांतिकारक आणि शहीद भगतसिंग यांचे काका यांचा जन्म. त्यांनी 'पगडी संभाल जट्टा' चळवळ सुरू केली होती.
 * १९६९: भाग्यश्री पटवर्धन – प्रसिद्ध भारतीय अभिनेत्री (चित्रपट: 'मैने प्यार किया') यांचा जन्म.

🟠 निधन (पुण्यतिथी)
 * १९६९: मधुबाला – भारतीय चित्रपटसृष्टीतील 'सौंदर्याची राणी' मानल्या जाणाऱ्या दिग्गज अभिनेत्री मधुबाला यांचे निधन.
 * २००४: विजय आनंद – हिंदी चित्रपटसृष्टीतील प्रसिद्ध दिग्दर्शक (चित्रपट: 'गाईड', 'जॉनी मेरा नाम') यांचे निधन.
 आजचा दिवस हा प्रामुख्याने संत गाडगे बाबा जयंती आणि छत्रपती राजाराम महाराज जयंती म्हणून महाराष्ट्रात मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो.