.प्रस्तावना (Introduction)
शिक्षण ही केवळ माहितीचे संक्रमण नाही, तर ती एक जिवंत प्रक्रिया आहे. पूर्वीच्या काळी शिक्षक शिकवायचे आणि विद्यार्थी ऐकायचे, अशी एकांगी पद्धती होती. वार्षिक परीक्षेत मिळालेले गुण म्हणजेच गुणवत्ता, असा समज होता. परंतु राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२० (NEP 2020) ने या संकल्पनेला पूर्णपणे बदलले. NEP ने स्पष्ट सांगितले की, प्रत्येक मूल शिकू शकते, फक्त त्याच्या शिकण्याच्या गतीनुसार आणि पद्धतीनुसार त्याला संधी मिळायला हवी.
महाराष्ट्र शासनाने याच पार्श्वभूमीवर SCERT पुणेच्या माध्यमातून 'आधार' हा महत्वाकांक्षी कार्यक्रम सुरू केला. आधार म्हणजे काय? तर प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या अध्ययनाचा पाया (Base) मजबूत करणे. पाया मजबूत नसेल तर इमारत टिकणार नाही. इयत्ता २री ते ८वी हा वयोगट म्हणजे शिक्षणाचा पाया आहे. या काळात भाषा, गणित, इंग्रजी या मूलभूत विषयांची गोडी लागली, तर पुढील शिक्षण सोपे होते.

आपण वहीत लिहिलेले टिपण - "नियतकालिक मूल्यमापन - राज्यातील शिक्षण पद्धतीचे अध्यापन - संकलित मूल्यमापन चाचणी-१ PAT-2 - भाषा - गणित - इंग्रजी - इ. २री ते ८वी - अपेक्षित अध्ययन संपादणूक प्राप्त" हे या संपूर्ण कार्यक्रमाचे सार आहे.
नियतकालिक मूल्यमापन म्हणजे ठराविक काळानंतर घेण्यात येणारी चाचणी. वर्षभरातून ३ वेळा PAT घेतल्या जातात. PAT-1 (पायाभूत चाचणी), PAT-2 (संकलित मूल्यमापन चाचणी-१) आणि PAT-3 (संकलित मूल्यमापन चाचणी-२). यातील PAT-2 ही सर्वात महत्त्वाची आहे, कारण पहिल्या सत्रात शिकवलेले संपूर्ण घटक विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचले आहेत की नाहीत, हे यातून समजते. हा केवळ गुणांचा खेळ नाही, तर अध्ययन-अध्यापन प्रक्रियेचे आत्मपरीक्षण आहे.

२. संशोधनाची आवश्यकता आणि महत्त्व (Need and Importance)
आज अनेक शाळांमध्ये असे चित्र दिसते की, शिक्षक शिकवतात, परंतु विद्यार्थ्यांना समजत नाही. कारण प्रत्येक वर्गात ३० ते ४० मुले असतात, त्यांची आकलनक्षमता वेगवेगळी असते. काही मुले झटपट शिकतात, काहींना वेळ लागतो. पारंपारिक परीक्षा पद्धतीत मागे राहणाऱ्या मुलांना "नापास" किंवा "कच्चा" असे शिक्के मारले जायचे, त्यामुळे ते अधिकच खचायचे.

PAT-2 ची आवश्यकता याच ठिकाणी निर्माण होते. 
अ) शिक्षकासाठी: आपण जे शिकवले, ते परिणामकारक ठरले का? याचे उत्तर PAT देते. जर इयत्ता ५वीतील ७०% मुलांना अपूर्णांकाची बेरीज जमत नसेल, तर दोष मुलांचा नाही, तर माझ्या अध्यापन पद्धतीचा आहे, हे शिक्षकाला कळते.
ब) विद्यार्थ्यासाठी: विद्यार्थ्याला भीतीमुक्त वातावरणात स्वतःची पातळी कळते. त्याला कळते की मला काय येते आणि काय येत नाही. त्यामुळे तो स्वतःच्या प्रगतीवर लक्ष केंद्रित करतो.
क) व्यवस्था आणि समाजासाठी: शासनाला, DIET ला, केंद्र मुख्याध्यापकाला कळते की नेमके कोणत्या तालुक्यात, कोणत्या केंद्रात, कोणत्या विषयात मुले मागे आहेत. त्यानुसार प्रशिक्षण, साहित्य आणि निधी देता येतो. पालकांनाही कळते की माझ्या मुलाची खरी स्थिती काय आहे.
म्हणूनच PAT-2 ही केवळ चाचणी नसून, ती महाराष्ट्राच्या शिक्षण व्यवस्थेचा आधारस्तंभ आहे.

३. संशोधनाची उद्दिष्टे (Objectives): 
१) PAT-2 च्या माध्यमातून इयत्ता २री ते ८वीच्या विद्यार्थ्यांच्या भाषा, गणित, इंग्रजी विषयातील अध्ययनाचे प्रामाणिक मूल्यमापन करणे.
२) विद्यार्थ्यांची इयत्तानिहाय आणि विषयनिहाय अपेक्षित अध्ययन संपादणूक पातळी पडताळून पाहणे.
३) PAT-2 च्या निकालाच्या आधारे अध्ययन-अध्यापन प्रक्रिया अधिक सुलभ, रंजक आणि कृती-आधारित कशी करता येईल, याचा अभ्यास करणे.

४) अध्ययनात मागे असणाऱ्या (Slow Learners) विद्यार्थ्यांसाठी शाळा व केंद्रस्तरावर प्रभावी उपचारात्मक कृती कार्यक्रम (Remedial Action Plan) तयार करणे आणि त्याची अंमलबजावणी करणे.
४. संशोधन पद्धती (Methodology): 
संशोधन प्रकार: हे संशोधन वर्णनात्मक (Descriptive) आणि कृती संशोधन (Action Research) या दोन्ही प्रकारात मोडते.
व्याप्ती: कोल्हापूर महानगरपालिका क्षेत्रातील कसबा बावडा केंद्रातील ५ शाळा, इयत्ता २री ते ८वीचे एकूण ३१२ विद्यार्थी.
माहिती संकलनाची साधने: 
१) PAT-1 आणि PAT-2 च्या प्रश्नपत्रिका
२) विद्यार्थ्यांच्या उत्तरपत्रिका
३) SCERT ची अध्ययन निष्पत्ती पुस्तिका
४) शिक्षकांच्या मुलाखती आणि निरीक्षण नोंदी
विश्लेषण: गुणांचे टक्केवारीत रूपांतर करून, कोणत्या संपादणुकीत मुले मागे आहेत, याचे विषयनिहाय तक्ते तयार करण्यात आले.
५)PAT-2 चे स्वरूप - सविस्तर विवेचन (Main Body):
अ) भाषा विषय: मराठी भाषेत केवळ व्याकरण नाही. SCERT ने भाषेची ४ कौशल्ये सांगितली आहेत - ऐकणे, बोलणे, वाचणे, लिहिणे. PAT-2 मध्ये चित्र पाहून गोष्ट सांगणे, जाहिरात वाचून अर्थ सांगणे, पत्रलेखन अशा कृती-आधारित प्रश्नांचा समावेश आहे. उदा. इयत्ता २रीचा प्रश्न - "चित्रात काय दिसते? दोन ओळीत लिही." यातून निरीक्षण आणि लेखन दोन्ही तपासले जाते. 
६.चार प्रमुख उद्दिष्टांचे सविस्तर विश्लेषण:
१) अध्ययनाचे मूल्यमापन: मूल्यमापन ही शिक्षा नाही, ती दिशा आहे. शिक्षकाने परीक्षकाच्या भूमिकेतून बाहेर येऊन मार्गदर्शकाच्या भूमिकेत यावे. PAT चे गुण हे विद्यार्थ्याला दाखवण्यासाठी नाहीत, तर शिक्षकाच्या नियोजनासाठी आहेत.
२) संपादणूक पातळी पडताळणे: प्रत्येक शाळेने आपली PAT-2 नंतरची सांख्यिकी तयार करावी. उदा. "माझ्या वर्गातील ४० पैकी १० मुलांना इयत्ता ४थीची संपादणूक क्रमांक १२ प्राप्त नाही." अशी नोंदवही ठेवावी. हीच खरी पडताळणी.
३) अध्ययन-अध्यापन प्रक्रिया सुलभ करणे: जर निकालात दिसत असेल की मुले मागे आहेत, तर शिकवण्याची पद्धत बदला. भाषा शिकवताना गोष्टी, गाणी, अभिनय वापरा. गणित शिकवताना प्रत्यक्ष वस्तू, नाणी, मापे वापरा. इंग्रजीसाठी रोज १० नवीन शब्दांचे खेळ घ्या. PAT आपल्याला सांगते की "असे नको, तसे शिकवा."
४) कृती कार्यक्रम तयार करणे: हा सर्वात महत्त्वाचा टप्पा. माझ्या केंद्रात आम्ही "मिशन भरारी आणि मिशन झेप" हे दोन उपक्रम सुरू केले. 

मिशन भरारी - मागे असलेल्या मुलांसाठी (गट-क) - रोज सकाळी २० मिनिटे, सोपे वर्कशीट, वैयक्तिक लक्ष.
मिशन झेप - हुशार मुलांसाठी (गट-अ) - त्यांना अधिक आव्हानात्मक प्रश्न, इतरांना शिकवण्याची संधी.
या उपक्रमामुळे २ महिन्यात आमच्या केंद्राचा निकाल ३२% वरून ६८% पर्यंत वाढला.
७.निष्कर्ष (Conclusion):
या संपूर्ण शोध अभ्यासातून असे सिद्ध होते की, PAT-2 ही केवळ एक शासकीय औपचारिकता नाही, तर ती गुणवत्ता वाढीचा आत्मा आहे. जोपर्यंत आपण प्रामाणिकपणे मूल्यमापन करत नाही, तोपर्यंत उपचार शक्य नाही. आज महाराष्ट्रातील शिक्षण व्यवस्थेला PAT सारख्या वैज्ञानिक साधनाची गरज आहे.

माझा केंद्र मुख्याध्यापक म्हणून ठाम विश्वास आहे की, जर प्रत्येक शिक्षकाने PAT ला बोजा न मानता संधी मानली, तर कोणताही विद्यार्थी मागे राहणार नाही. "आधार" हा केवळ शासनाचा कार्यक्रम नाही, तर तो प्रत्येक शिक्षकाचा धर्म आहे. पाया मजबूत असेल, तरच भावी पिढी सक्षम होईल.
शेवटी एकच वाक्य - मूल्यमापनाशिवाय शिक्षण आंधळे आहे, आणि कृती कार्यक्रमाशिवाय मूल्यमापन पांगळे आहे.

८.संदर्भ ग्रंथ सूची (Detailed Bibliography):
1.  राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020, शिक्षण मंत्रालय, भारत सरकार.
2.  SCERT महाराष्ट्र - अध्ययन निष्पत्ती पुस्तिका, इयत्ता 1ली ते 8वी, पुणे, 2019.
3.  महाराष्ट्र प्राथमिक शिक्षण परिषद - आधार: शिक्षक मार्गदर्शिका (2023-24).
4.  NCERT - Learning Outcomes at Elementary Stage, New Delhi, 2017.
5.  महाराष्ट्र शासन - PAT आयोजनाबाबतचे शासन निर्णय - दि. 15 जून 2023, दि. 18 ऑगस्ट 2024.
6.  Bloom's Taxonomy of Educational Objectives, 1956.
7.  DIET कोल्हापूर - जिल्हास्तरीय PAT विश्लेषण अहवाल 2023-24.
8.  UNESCO - Education for Sustainable Development Goals, 2020.
9.  पाटील, डॉ. अजितकुमार - माझ्या शाळेतील गुणवत्ता वाढीचे प्रयोग (कृती संशोधन).
10.ASER Report 2023 - Annual Status of Education Report, Pratham Foundation.

✍️ डॉ. अजितकुमार भिमराव पाटील.
केंद्र मुख्याध्यापक, म.न.पा. राजर्षी शाहू विद्यामंदिर शाळा क्र. ११, कसबा बावडा, कोल्हापूर.